Περί Έμβιας Νοημοσύνης
Η πρώτη μέρα της διεπιστημονικής συνάντησης, Παρασκευή 19/6, ήταν αφιερωμένη στην Έμβια Νοημοσύνη.
Το καλωσόρισμα και το γενικό πλαίσιο της συνάντησης έδωσε ο Βαγγέλης Καρκαλέτσης (Πρόεδρος ΕΚΕΦΕ “Δημόκριτος”) ο οποίος τόνισε ότι «Αυτό το σύγχρονο Λύκειο επιδιώκει να γίνει ένας τόπος συνάντησης της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της τεχνολογίας, των τεχνών, της πνευματικότητας και της κοινωνίας. Όχι απλώς για να ανταλλάξουμε ιδέες, αλλά για να χτίσουμε διαδρομές μέσα σε έναν ολοένα και πιο σύνθετο κόσμο. Η πρόοδος απαιτεί διάλογο μεταξύ επιστημόνων και φιλοσόφων, μηχανικών και πολιτικών, πολιτών και ακαδημαϊκών. Απαιτεί χώρους όπου διαφορετικές μορφές γνώσης μπορούν να συναντηθούν και όπου η διαφωνία μπορεί να γίνει πηγή διορατικότητας αντί για διαίρεση».
Στον χαιρετισμό του ο Υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου επεσήμανε ότι η Τεχνολογία είναι ένας τομέας με ανθρώπινες, κοινωνικές και ηθικές πτυχές και όχι αμιγώς τεχνοκρατικές. Αναφερόμενος στο εμβληματικό AΙ Pharos Factory και στον υπερυπολογιστή «Δαίδαλο», έδωσε έμφαση στην πρόθεση της Ελληνικής Κυβέρνησης να «είναι η Ελλάδα σημαντικός συνομιλητής στον παγκόσμιο και ευρωπαϊκό διάλογο για την Τεχνητή Νοημοσύνη».
Στη σημασία της προσπάθειας για την αναγέννηση του Λυκείου του Αριστοτέλη και την αξία της διεπιστημονικότητας με στόχο την ευημερία όλων των μορφών ζωής εστίασε η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη (Συνιδρύτρια και Πρόεδρος, World Human Forum). Όπως σημείωσε: «Αν νοημοσύνη σημαίνει μάθηση, προσαρμοστικότητα, επίλυση προβλημάτων και επίτευξη στόχων, τότε ναι, χρειαζόμαστε και τις τρεις αυτές μορφές νοημοσύνης τις οποίες φέρνουμε σήμερα σε δημιουργική συνάντηση, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τη μεγαλύτερη πρόκληση απ’ όλες: την προστασία της ζωής στον μικρό μας πλανήτη, το μοναδικό σπίτι που διαθέτουμε».
Παρουσία του Μητροπολίτη Λαοδικείας, Θεοδώρητου, ο Πατέρας Ιωάννης Χρυσαυγής διάβασε μήνυμα του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου που υπογραμμίζει την ανάγκη για πνευματικό προσανατολισμό και αναζήτηση νοήματος. Ο λόγος του κατέληξε συμπερασματικά: «Καὶ γιὰ τὴν περίοδο τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης θὰ παραμείνει σὲ ἰσχὺ ἡ ἀλήθεια ὅτι ἡ διαχείριση τῶν ἐπιτευγμάτων τοῦ πολιτισμοῦ εἶναι πολυπλοκώτερη καὶ δυσχερέστερη ἀπὸ τὴν παραγωγή τους. […] Συνεχίζουμε νὰ ἀναζητοῦμε αὐθεντικὸ νόημα ζωῆς και υπαρξιακό προσανατολισμό, να φιλοσοφούμε, νὰ θαυμάζουμε τὸ κάλλος τῆς φύσης, νὰ ἀφουγκραζόμαστε τὴ φωνὴ τοῦ οὐρανοῦ. Μαζὶ μὲ τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη, ἀμείωτο παραμένει τὸ κῦρος τοῦ διπτύχου “ἔμβια καὶ προγονική” νοημοσύνη στὸ πλαίσιο τῆς ὁλιστικῆς “ἀλληλένδετης νοημοσύνης”».
Η Ruth Defries (Columbia University) άνοιξε το κυρίως πρόγραμμα της εκδήλωσης με την ομιλία της «Αλληλένδετες Νοημοσύνες», κατά την οποία εστίασε στα διδάγματα που μπορούν να δώσουν στην ανθρωπότητα και στην ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης οι στρατηγικές λειτουργίας της φύσης. «H φύση επιδεικνύει ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα. Αυτή την οπτική χρειάζεται να αξιοποιήσουμε» εξήγησε.
Στη συζήτηση που ακολούθησε με τίτλο «Η Σοφία των Οικοσυστημάτων», ο Νiki Mardas (Global Canopy) συντόνισε ένα συναρπαστικό διάλογο μεταξύ του Armand Marie Leroi (Imperial College London) και του Yadvinder Malhi (University of Oxford), καλώντας κοινό και συνομιλητές να αναρωτηθούν: «Είναι ένα οικοσύστημα μια μορφή νοημοσύνης; Σκέφτεται το δάσος;». Τα μονοπάτια της συζήτησης οδήγησαν προς την πολυπλοκότητα των οικοσυστημάτων και τη διάκριση νοημοσύνης, συνείδησης και υποκειμενικών εμπειριών των όντων.
Η συζήτηση του Adam Elman (Google) με τον Βαγγέλη Καρκαλέτση εξερεύνησε χρήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης όσον αφορά στην πρόγνωση, τη συλλογή και τον εκδημοκρατισμό δεδομένων για την προστασία της φύσης. Ο Adam Εlman εξήγησε ότι «Τα δεδομένα από μόνα τους δεν αρκούν αλλά χρειάζεται να παράγεται ουσιαστική γνώση και συμπεράσματα». Μάλιστα, μοιράστηκε πληροφορίες για διαφορετικά project με χρήση μοντέλων ΤΝ της Google τα οποία, σε συνεργασία με άλλους φορείς, μπορούν να υποστηρίξουν την προστασία του πλανήτη.
Η ημέρα έκλεισε με το πάνελ «Επανεξετάζοντας την έννοια της νοημοσύνης: πέρα από τα όρια του εγκεφάλου», σε συντονισμό της Ruth Defries. Ο Paco Palvo (University of Murcia) επισήμανε πως δεν εκτιμούμε ότι η νοημοσύνη είναι μια ενσώματη λειτουργία που δεν εδράζει μόνο στον εγκέφαλο και αναρωτήθηκε μήπως η εξάρτηση από την τεχνολογία μάς κάνει «να μαθαίνουμε όλο και περισσότερα για όλο και λιγότερα». Ο Μοrten L. Kringelbach (Oxford University/Aarhus University) αναφέρθηκε στη συλλογική νοημοσύνη. «Στη μελέτη του εγκεφάλου, αυτό που ξεχωρίζει είναι η σημασία της κοινωνικής σύνδεσης. Φαίνεται να συνδέεται άμεσα με κάτι παλαιότερο, κάτι αρχέγονο. Οι ρίζες του δεν βρίσκονται μόνο στην ιατρική, αλλά και σε παλαιότερους τρόπους γνώσης…» επεσήμανε, παραπέμποντας στο σενεγαλέζικο ρητό: «Οι άνθρωποι είναι το φάρμακο των ανθρώπων».
Μέσω δύο “Walk the talk” τοποθετήσεων, ο Εμμανουήλ Στρατάκης (ΙΗΔΛ-ΙΤΕ) και η Νίκη Ευελπίδου (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) εξήγησαν πώς η σοφία της φύσης εμπνέει και καθοδηγεί την έρευνά τους, από την κατασκευή «έξυπνων» υλικών με ιδιότητες παρόμοιες με αυτές π.χ. των φτερών του τζιτζικιού έως την κατασκευή υφάλων από φυσικά υλικά για την προστασία των ακτών.
Το Σάββατο 20/6 ήταν αφιερωμένο στην Προγονική Νοημοσύνη, τους Νέους Ερευνητές και στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Περί Προγονικής Νοημοσύνης
Στο καλωσόρισμα της δεύτερης ημέρας, η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη ανέδειξε την έμπνευση πίσω από το θέμα του φετινού The Lyceum Project, ενώ η Γιάννα Ανδρονοπούλου (Microsoft) αναφέρθηκε τόσο τη στήριξή τους στον θεσμό όσο και στην καθοριστική πρόκληση της εποχής μας για την «εμπιστοσύνη ότι τα δεδομένα μας προστατεύονται».
«Σήμερα εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε την ανθρώπινη σοφία» υποστήριξε η Angie Hobbs FRSA (University of Sheffield) μιλώντας για την Τεχνητή Νοημοσύνη, την Ευδαιμονία και τα Διδάγματα που αντλούμε από τον Αριστοτέλη.
Στα μονοπάτια της Αριστοτελικής Φιλοσοφίας κινήθηκε και η επόμενη συζήτηση («Η φύση δεν κάνει τίποτα χωρίς σκοπό»). Ο συντονιστής Σπυρίδων Ράγκος (Πανεπιστήμιο Πατρών) ανέλυσε την έννοια του σκοπού στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη και επεσήμανε την αντίληψη «του κόσμου ως ένα». Στην Αριστοτελική Φιλοσοφία «η ζωή είναι κάτι που διαπερνά ολόκληρο το σύμπαν. Είναι παρούσα στα φυτά, στα ζώα και δεν θα πρέπει να θεωρείται κάτι περιορισμένο ή απομονωμένο» σημείωσε ο Στασινός Σταυριανέας (Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο), ενώ ο Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης (ΕΚΠΑ) αναφέρθηκε και στη Στωική Σχολή: «Για τους Στωικούς, η θεία αρχή δημιούργησε το σύμπαν και το διαπερνά, ως μια θεϊκή φωτιά που το ενοποιεί».
Η γεωλογία συνάντησε την αρχαιολογία στη συζήτηση «Κλιματικές και περιβαλλοντικές αλλαγές: η αρχαία σοφία». Συνομιλώντας με την Νίκη Ευελπίδου, η Anca Dan (École Normale Supérieure) κατέληξε με ένα παράδειγμα από την ρωμαϊκή εποχή «Επί Τιβερίου, υπήρξαν συζητήσεις για την αλλαγή της κοίτης του ποταμού Τίβερη, ο οποίος πλημμύριζε τη Ρώμη. Τελικά, ο αυτοκράτορας δεν άλλαξε την πορεία του ποταμού. Ίσως αυτό να αποτελεί ένα μάθημα για σήμερα».
Στη βαθιά στοχαστική ομιλία του ο πατέρας Ιωάννης Χρυσαυγής (Οικουμενικό Πατριαρχείο) αναφέρθηκε στην ευθύνη της Εκκλησίας να ακούει και να έχει το θάρρος να εισέλθει σε διάλογο για τα καίρια ζητήματα της εποχής μας. «Η Τεχνητή Νοημοσύνη καταδεικνύει τις ρωγμές της ζωής μας. Ίσως μας υποχρεώσει να επαναπροσδιοριστούμε, να επανανοηματοδοτήσουμε τον ρόλο της ανθρωπότητας στον κόσμο και να ανακαλύψουμε πραγματικά τις αξίες μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να έχει κεντρική θέση στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας προσανατολισμένης στο κοινό καλό και στον κοινό μας πλανήτη» ανέφερε χαρακτηριστικά.
«Για ό,τι μας ενώνει» , συνομίλησαν οι Στέφανος Gandolfo (Athens Columbia Global Center), Δημήτρης Βασιλειάδης (Ελληνο-Ινδική Εταιρεία Πολιτισμού & Ανάπτυξης), Laymert Garcia Dos Santos και Wakanyi Macharia-Hoffman (Utrecht University). Σε συντονισμό του Sergio Imparato (Harvard University), ανέδειξαν φιλοσοφικές προσεγγίσεις σχετικά με τη φύση, από την Κίνα, την Ινδία, τις παραδόσεις ιθαγενών λαών της Βραζιλίας και την αφρικανική φιλοσοφία Ubuntu.
«Η Γη, όπως κι εμείς, χρειάζεται περισσότερη φροντίδα. Να αναπτύξουμε μια κουλτούρα της φροντίδας. Φροντίδα του ενός προς τον άλλο. Και ίσως αυτό να μας πάει στην επόμενη χιλιετία και να μας δώσει τη δυνατότητα να αναπτύξουμε άλλους κόσμους» υπογράμμισε ο αρχηγός του ιθαγενούς λαού των Κρενάκ και ακτιβιστής Ailton Krenak στην πρώτη από τις δύο κεντρικές ομιλίες της ημέρας. Γνωστός για τις πολύτιμες οικο-φιλοσοφικές παρεμβάσεις του, τόνισε ότι η λογική της «εξαγωγής δεδομένων» από τη φύση, παραπέμπει στη χωρίς όριο και με καταστροφικές συνέπειες εξαγωγή αγαθών από τη φύση. Στο βήμα της συνάντησης τον υποδέχτηκε η Φαλή Βογιατζάκη (Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή), διαβάζοντας σκέψεις του Άγγελου Γουλανδρή από την ομιλία του το 1990 όταν, μαζί με τον Ailton Κrenak, βραβεύτηκαν από το Ίδρυμα Ωνάση για την προσφορά τους στο περιβάλλον.
Το The Lyceum Project τίμησε με την παρουσία του το μεσημέρι του Σαββάτου ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης.
Young Scholars’ Session
Και φέτος, το The Lyceum Project ανέδειξε τη νέα γενιά ερευνητών/τριών. Στο Young Scholars’ Session, σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στην Ελλάδα του Πανεπιστημίου Harvard, οι Ανδρέας Αθανασάκης, Δημήτρης Χατζηθεοδοσίου, Αναστασία-Σταυρούλα Βαλταδώρου και William Dorrell εξερεύνησαν την αλληλένδετη σχέση μεταξύ των τριών μορφών νοημοσύνης, μέσα από διεπιστημονικές προσεγγίσεις.
Περί Τεχνητής Νοημοσύνης
Το τρίτο μέρος του Τhe Lyceum Project εμβάθυνε στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Σε μια ομιλία που γεφύρωσε την προγονική με την τεχνητή νοημοσύνη, ο Edward Harcourt MBE (University of Oxford) κατέληξε ότι «ένα από τα πιο σημαντικά ερωτήματα στην ηθική της τεχνητής νοημοσύνης είναι το πώς θα πρέπει να διαμορφωθεί ένα οικοσύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης ώστε να πραγματώνει την αξία του πλουραλισμού».
Ο συμπεριληπτικός σχεδιασμός βρέθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης με τίτλο «Τεχνητή Νοημοσύνη από και για όλους τους ανθρώπους», που συντόνισε η Κatie Evans (IEEE SA). O Benjamin Rosman (University of the Witwatersrand) ανέφερε ότι «ενδέχεται να χτίζουμε ένα μέλλον που δεν είναι ευθυγραμμισμένο με τα ανθρώπινα συμφέροντα, και αυτό είναι κάτι που πρέπει επειγόντως να αντιμετωπίσουμε». Ο Ali-Reza Bhojani (University of Birmingham) έθεσε το ζήτημα της σκοπιμότητας της ανθρώπινης νοημοσύνης γενικότερα, και πολλών προσεγγίσεων που βασίζονται σε μια υλιστική αντίληψη του κόσμου. Από την πλευρά της, η Wakanyi Macharia-Hoffman εξέφρασε τη θέση πως «Μόνο όταν ένα πρόβλημα μάς αφορά άμεσα μπορούμε να κατανοήσουμε πώς οι προτεινόμενες λύσεις ενδέχεται να δημιουργήσουν νέα προβλήματα».
Η σημασία δημιουργίας ενός δικτύου φορέων για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης προς αναχαίτιση της αλλαγής του κλίματος, τα κριτήρια αξιολόγησης, αλλά και η έλλειψη αξιοποιήσιμων δεδομένων για το ενεργειακό κόστος και την αποτελεσματικότητά της τέθηκαν στο τραπέζι της συζήτησης «Τεχνητή Νοημοσύνη από και για τον Πλανήτη». Στο πάνελ, που συντόνισε ο Γιάννης Μαστρογεωργίου (Ειδική Γραμματεία Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού), συμμετείχαν οι Radia Funna (Βuild n Blaze), Uday Khemka (N.J. Khemka Foundation) και Στέλιος Καρόζης (ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος).
Ανακεφαλαιώνοντας βασικά σημεία από τον διάλογο των δύο ημερών, οι Jeremy Lent (Ecocivilization Coalition) και Νικόλας Πρεβελάκης (Harvard University) εστίασαν στην αλληλένδετη σχέση μεταξύ των διαφορετικών μορφών νοημοσύνης. «Είμαστε βαθιά συνδεδεμένοι με κάθε μορφή ζωής· είμαστε μέρος της ίδιας της ζωής και αποτελούμε μία από τις εκδηλώσεις της» κατέστησε σαφές ο Βρετανός βραβευμένος συγγραφέας και στοχαστής, απορρίπτοντας τον δυαδισμό της δυτικής σκέψης, η οποία διαχωρίζει τον άνθρωπο από τη φύση.
Στο πνεύμα της αλληλένδετης σχέσης όσων αναφέρθηκαν ένα πορτοκαλί κουβάρι ξετυλίχθηκε από κάθε ομιλητή/τρια προς τον/την επόμενο/η δίνοντας την ευκαιρία με ένα διαδραστικό τρόπο να εκφράσουν σκέψεις ή συναισθήματα από την ολοκλήρωση του διημέρου. Την δράση οδήγησε η Μαρία Δαγιόγλου (επιστημονική υπεύθυνη του The Lyceum Project στο ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος).
Το διήμερο έκλεισε με έναν νυχτερινό σιωπηλό περίπατο στον αρχαιολογικό χώρο του Λυκείου του Αριστοτέλη, με την μουσική συνοδεία, σε κάποια σημεία, μελών του Κέντρου Παλαιάς Μουσικής του Ωδείου Αθηνών. Ο περίπατος κατέληξε στον «Κήπο του Παραδείσου» του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, όπου ο μουσικός και ερευνητής Νίκος Ξανθούλης μίλησε για τον ρόλο της τέχνης στην αρχαιότητα και τη σημασία της σήμερα. Στη συνέχεια, με την αρχαία ελληνική λύρα του, συναντήθηκε μουσικά με τον Σωκράτη Σινόπουλο στην πολίτικη λύρα και τον Αλέξανδρο Ριζόπουλο στο νταούλι, παρασύροντας τους συμμετέχοντες σε έναν κύκλο μουσικής και χορού.
Τι κρατάμε από το φετινό The Lyceum Project 2026;
Πιστό στον στόχο του να αναβιώσει το πνεύμα του Λυκείου του Αριστοτέλη του Λυκείου του Αριστοτέλη, το The Lyceum Project συνέχισε και φέτος να καλλιεργεί τον διεπιστημονικό διάλογο ανάμεσα στη φιλοσοφία, την Τεχνητή Νοημοσύνη και ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών και κοινωνικών πεδίων. Σκοπός του του είναι η δημιουργία ουσιαστικών συνεργασιών και η ανάδειξη μιας νέας αντίληψης που αναγνωρίζει την αλληλεξάρτηση ανθρώπου, φύσης και τεχνολογίας. Το βασικό μήνυμα που αναδείχθηκε είναι ότι η πρόοδος δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στην τεχνολογία. Προϋποθέτει σύνδεση, σεβασμό προς κάθε μορφή ζωής, φροντίδα και ενσυναίσθηση. Αξίες που μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για μια πρόοδο που υπηρετεί όχι μόνο τον άνθρωπο, αλλά το σύνολο της ζωής στον πλανήτη.